1 Ημέρα για το περιβάλλον, 364 για την αγορά. || του tsougian

«Εφόσον η δροσιά του αέρα
και η κρυστάλλινη υφή του νερού
δεν μας ανήκουν,
πώς θα μπορούσαμε να τα αγοράσουμε;»
Seattle, αρχηγός των Ινδιάνων Dakota

Η 5η Ιουνίου έχει καθιερωθεί ως παγκόσμια ημέρα περιβάλλοντος. Εκτός από το αστείο της υπόθεσης να μιλάμε ή και καμιά φορά να δρούμε για το περιβάλλον μία φορά το χρόνο (κάτι σαν μνημόσυνο να πούμε), ενώ τις υπόλοιπες 364 να το καταστρέφουμε, είναι χαρακτηριστικό ότι μιλάμε για «περιβάλλον», δηλ. για κάτι που μας περιβάλλει, επομένως έχουμε μια τελείως ανθρωποκεντρική προσέγγιση στο θέμα. Από δω ξεκινάνε τα προβλήματα, αφού είναι προφανές ότι ο άνθρωπος πλέον χρησιμοποιεί το περιβάλλον ως ιδιοκτησία του.

Η ιστορία έχει δείξει ότι η μεγάλη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος επενέβη στο περιβάλλον είναι η ιδιοκτησία στη γη, καθώς και όλοι οι επιστημονικοί ηθικοί και λοιποί παράγοντες που επέδρασαν στο να θεμελιωθεί αυτή η αλλαγή. H ιστορία των ανθρώπινων ομάδων ήταν μία σειρά από προσπάθειες άμεσης ή έμμεσης κατοχής όλο και περισσότερης γης, ώστε να θέσουν κάτω από τον έλεγχό τους περισσότερα αγαθά για εμπορική εκμετάλλευση.

Ο φιλελευθερισμός, η πολιτική που επέδρασε ριζικά στη διαμόρφωση της ωφελιμιστικής-ατομιστικής θεωρίας υποστηρίζει ότι «τα δικαιώματα ατομικής ιδιοκτησίας και οι αγορές δεν κρίνονται από την αποτελεσματικότητά τους στην παραγωγή πλούτου ή την προαγωγή της ευτυχίας. Θεωρούνται ως εγγενώς αξιόλογες για τη διατήρηση των θεμελιωδών ελευθεριών…» Η κατασπατάληση των φυσικών πόρων, δικαιολογείται από τον John Locke ως εξής: «καθώς τα άτομα ενσωματώνουν την ατομική τους εργασία στα μέχρι τότε ελευθέρα αγαθά της φύσης, επεκτείνουν τα φυσικά δικαιώματα ιδιοκτησίας επί των αγαθών αυτών». Έτσι απλά.

Ο αρχιτέκτονας της φιλελεύθερης οικονομίας Adam Smith υποστηρίζει ότι «κάθε άτομο αναγκαστικά εργάζεται για να καταστήσει το ετήσιο εισόδημα της κοινωνίας όσο μεγαλύτερο μπορεί. Στην πραγματικότητα ούτε αποσκοπεί στην προαγωγή του δημόσιου συμφέροντος ούτε γνωρίζει πόσο το προάγει το ίδιο. Αποσκοπεί μόνο στο δικό του κέρδος και στην περίπτωση αυτή όπως και σε πολλές άλλες, οδηγείται από ένα αόρατο χέρι να προάγει ένα σκοπό ο οποίος δεν ήταν στην πρόθεσή του. Επιδιώκοντας το δικό του συμφέρον συχνά προάγει αυτό της κοινωνίας πιο αποτελεσματικά απ’ ό,τι όταν πραγματικά θα ήταν στην πρόθεσή του να το κάνει». Είναι όμως έτσι;

Κεντρικό σημείο στη λειτουργία του συστήματος της αγοράς είναι ο θεσμός της ατομικής ιδιοκτησίας. Για να κάνει καλά τη δουλειά της η αγορά πρέπει οτιδήποτε έχει και την παραμικρή αξία να αποτελεί ατομική ιδιοκτησία. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει τον αέρα που αναπνέουμε, τη θάλασσα, τις λίμνες ακόμη και τις μυρωδιές που αιωρούνται από το κοντινό σουβλατζίδικο, αν θεωρούμε ότι έχουν αξία για μας. Και εδώ έρχεται πολύ απλά ο αρχηγός Seattle των Ινδιάνων Dakota να πει:
«Ό,τι επιπίπτει στη γη, επιπίπτει και στους γιούς της γης. Ο άνθρωπος δεν ύφανε τον ιστό της ζωής. Είναι απλά μια κλωστούλα σε αυτόν τον ιστό. Ό,τι κακό επιφέρει στον ιστό της ζωής, το επιφέρει στον εαυτό του».

Το κεφάλαιο έχει την εγγενή τάση να αυξάνει την παραγωγή ως αυτοσκοπό. Η παραγωγή δεν γίνεται για να καλύψει με αγαθά τις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων, αλλά για την συσσώρευση υπεραξίας. Η ανταλλακτική ποσοτική αξία του εμπορεύματος και το κέρδος, είναι αυτά που καθορίζουν την στρατηγική των αγορών και όχι η ποιότητα της ζωής των ανθρώπων. Για τον καπιταλισμό η «γη είναι ένα ακόμα μέσο», προς χρήση, όπως οι υπόλοιπες παραγωγικές δυνάμεις (κεφάλαιο, εργατική δύναμη, εργαλεία) χωρίς όρια.

Μέσα όμως από την απεριόριστη απαλλοτρίωση των παραγωγικών πηγών οδηγεί την βιόσφαιρα και την κοινωνία σε αταξία, αποδιοργάνωση και τελικά αδιέξοδο. Επομένως η «βιώσιμη» ή «αειφόρος» ανάπτυξη δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί σε συνθήκες καπιταλισμού. Ο λόγος είναι ότι ο όρος «αειφόρος ανάπτυξη» ταυτίζεται με την οικονομική μεγέθυνση, έχει μόνο οικονομικό μέγεθος. Σύμφωνα με τον David Pearce (Βρετανός οικονομολόγος γνωστός για την έκθεση Pearce για την βρετανική κυβέρνηση το 1989): «Βιώσιμη ανάπτυξη είναι η συνεχώς διογκούμενη, ή τουλάχιστον μη μειούμενη, κατά κεφαλήν κατανάλωση ή το διογκούμενο ΑΕΠ, ή ότι άλλο αποτελεί τον συμπεφωνημένο δείκτη ανάπτυξης».

Η καπιταλιστική ηγεμονία της δύσης επέβαλε εντατικές μορφές εκμετάλλευσης της γης, καθυπόταξε λαούς που αντιστάθηκαν σε αυτό, ή που είχαν πλουτοπαραγωγικές πηγές, τους έκανε σύγχρονους σκλάβους. Ακόμη και σήμερα ζούμε τους παράλογους πολέμους που διαπράττουν οι δυτικές ηγετικές δυνάμεις δήθεν «για απελευθέρωση των λαών» της Ανατολής ή της Αφρικής, ενώ κατά βάθος εκείνο που επιδιώκουν είναι να εκμεταλλευτούν τις πλουτοπαραγωγικές πηγές τους. Εξ άλλου στην ίδια λογική δεν είναι λίγες οι μεγάλες εταιρείες του πολυεθνικού κεφαλαίου, που προτιμούν την εγκατάσταση βιομηχανιών τους σε περιοχές του πλανήτη που υπάρχουν φτηνά εργατικά χέρια (και φέρετρα) και η ρύπανση δεν θα ενοχλήσει τους «πολιτισμένους» λαούς της.

Άρα το θέμα τόσο του δομημένου περιβάλλοντος που έχουν χτίσει οι ανθρώπινες κοινωνίες όσο και των περιβαλλοντικών προβλημάτων, που αυτό έχει δημιουργήσει, δεν είναι ένα τεχνοκρατικό ζήτημα, που θα λύσουν οι επιστήμονες παίρνοντας ως δεδομένο το κοινωνικό-οικονομικό σύστημα που επικρατεί σήμερα, αλλά είναι ένα καθαρά πολιτικό ζήτημα. Ο καπιταλισμός δεν φύτρωσε στη γη φυσικά, αλλά είναι μια ανθρώπινη επιλογή και μπορεί να αλλάξει όπως έχουν αλλάξει πολλά πράγματα στον πλανήτη απ’ αρχής δημιουργίας του κόσμου, αν οι άνθρωποι δουν τις καταστροφικές του συνέπειες.

Συμπερασματικά μπορούμε να καταλήξουμε ότι ο άνθρωπος γίνεται όλο και περισσότερο εχθρός με τη φύση. Η φύση όμως τον εκδικείται. Διαφωνούμε ότι μπορεί ο πλανήτης να καταστραφεί από τις ανθρώπινες δραστηριότητες, αφού η φύση έχει την ικανότητα να κρατιέται σε ισορροπία. Εκείνο που μπορεί να γίνει είναι να έχουμε άλλο ένα γεγονός στην ιστορία εξαφάνισης των ειδών από τον πλανήτη, αυτό της εξαφάνισης του ανθρώπινου είδους…

tsougian

πηγή